Historia Iraku

Współczesny Irak jest to państwo położone nad Zatoką Perską na Środkowym Wschodzie, na kontynencie azjatyckim, o powierzchni 438 tys. km2 i 25 mil. ludności, ze stolicą w Bagdadzie, liczącą 4,5 mil. mieszkańców (aglomeracja miejska). Kraj ten posiada bardzo bogatą historię, gdyż jego dzieje związane są z Mezopotamią, jednym z głównych czterech ośrodków cywilizacji ludzkiej, jakie w IV. tysiącleciu p.n.e., zarysowały się w Eurazji i północnej Afryce. Pozostałe to były Egipt, Chiny i Indie. W regionach tych istniały bowiem szczególnie dogodne warunki klimatyczno-przyrodnicze dla zamieszkania i życia ludzi.

Sam Irak jako państwo zaistniał dopiero w 1921 r., więc z konieczności jego historia, przedstawiona w niniejszym artykule, jest właściwie historią państw, w skład których wchodziły ziemie Mezopotamii na przestrzeni 6 tysięcy lat dziejów cywilizacji ludzkiej w tym regionie. Są to dzieje bardzo burzliwe, wprost zaskakujące, ale dopiero wiedza o nich pozwala na właściwe zrozumienie i ocenę aktualnej geosytuacji Iraku i świadomości etnicznej jego mieszkańców.

Sumerowie. Najbardziej rozpoznanym przez historiografię regionem czasów starożytnych jest Mezopotamia, położona na Środkowym Wschodzie, w Azji, w dorzeczach dwóch wielkich rzek Tygrysu i Eufratu. Już w IV tysiącleciu p.n.e. we wschodniej jej części osiedliły się semickie plemiona Sumerów. Prowadzili oni osiadły tryb życia, zajmując się uprawą ziemi, hodowlą bydła, rybołówstwem, handlem i rzemiosłem. Zorganizowani byli w strukturach rodowych i plemiennych. Utworzyli też pierwsze miasta-państwa Uruk i Ur nad Eufratem. Zamieszkiwali w nich głównie rolnicy, uprawiający okoliczne tereny, ale także rzemieślnicy, parający się garncarstwem, budownictwem, tkactwem, odlewnictwem brązu, oraz kupcy, którzy prowadzili coraz dalszą wymianę towarów do Syrii, Palestyny, Egiptu, a nawet drogą morską do Indii.

Społeczeństwa państw sumeryjskich miały strukturę klasową, władzę w nich sprawował książę-kapłan, zaś na dole drabiny społecznej znajdowali się niewolnicy. Ich zatrudniano głównie do budowy kanałów nawadniających i regulacji często wylewających rzek. Wierzenia Sumerów oparte były na kulcie sił przyrody i bóstw astralnych, a władcy sumeryjskich państw opierali się na radach astrologów i wróżbitów, bez których nie podejmowali poważniejszych decyzji. Około 3400 r. p.n.e. Sumerowie wynaleźli pismo klinowe złożone ze znaków, odciskanych w miękkiej glinie rylcem lub trzciną o trójkątnym przekroju. Zaczęli też stosować matematykę, wprowadzając sześćdziesiąty system pomiaru czasu - 24 godziny, 60 minut, 60 sekund i 360 stopni w okręgu.

Z biegiem czasu miasta w Mezopotamii były coraz większe, otaczano je murami obronnymi, a władza przeszła w ręce królów świeckich, panujących dynastycznie. Budowali oni wielkie świątynie oraz pełne przepychu pałace dla siebie. Ze względu na brak drewna i budulca kamiennego w regionie, nawet monumentalne budowle wznoszono z cegły surowej, bądź wypalanej. Ich mury zewnętrzne zdobiono płaskorzeźbami, przedstawiającymi postacie ludzkie, byki, orły, lwy i bogato je inkrustowano.

Akad. Poszczególne miasta-państwa Mezopotamii często toczyły ze sobą wojny dla rozszerzenia swych wpływów, lub dla zdobycia łupów i niewolników. W połowie III tysiąclecia p.n.e. powstało pierwsze imperium światowe Akad, obejmujące całą Mezopotamię od Zatoki Perskiej do Morza Śródziemnego. Największy rozkwit państwa miał miejsce w okresie rządów króla Sargona I (2334-2279 p.n.e.), który podbił i włączył do niego także część Iranu oraz Syrię i Anatolię w Azji Mniejszej. W Akadzie ukształtował się kult bogów słońca, księżyca oraz bogini miłości i wojny, Isztar, utożsamianej z planetą Wenus.

Po śmierci Sargona I wybuchły w Akadzie powstania, a w 2193 r. p.n.e. imperium rozpadło się, wskutek najazdów sąsiednich górskich plemion semickich, na dwa nowe państwa Asyrię i Babilonię, wzajemnie zwalczające się potem przez stulecia w rywalizacji o władanie Mezopotamią.

Asyria. Królestwo Asyrii powstało w 2193 p.n.e. i objęło miasta Assur, Niniwa, Subat i in., położone w górnym dorzeczu rzeki Tygrys. Rozwój nowego państwa opierał się na rolnictwie i handlu, gdyż przez miasta asyryjskie przebiegały główne szlaki handlowe, łączące zatokę Perską z Morzem Śródziemnym.

W historii Asyrii wyróżnia się trzy okresy: staroasyryjski, obejmujący XVIII-XIV wiek p.n.e., średnioasyryjski (1375-1047 p.n.e.) i nowoasyryjski (883-612 p.n.e.). W okresie staroasyryjskim państwo okrzepło, rozwijało się głównie dzięki handlowi i zakładaniu faktorii w Azji Mniejszej. W XVII w. podbite zostało przez przybyłe z północy plemiona Hurytów, którzy w 1490 r. p.n.e. założyli w Górnej Mezopotamii swe własne państwo Mitanni. Zostało ono w XIV stuleciu podbite przez Hetytów ze wschodniej Anatolii i Asyryjczyków, którzy odzyskali wówczas niepodległość i podporządkowali sobie także Babilonię w południowej części Mezopotamii, aż po Zatokę Perską. W średnioasyryjskim okresie Asyria stała się wielką potęgą militarną w związku z zastosowaniem rydwanów bojowych i żelaza w uzbrojeniu swych wojsk. Ale od XII w. w regionie występują nowe fale migracji plemion i ludów: Frygów, Chaldejczyków, Aramejczyków, Urartyjczyków, które poważnie osłabiają i uniemożliwiają dalszą ekspansję Asyrii. Popadła ona wówczas w zależność od państwa Mitanni.

Dopiero w 883 r. p.n.e. Asyria ponownie odrodziła się jako imperium. Wtedy w swym maksymalnym zasięgu terytorialnym objęła znów całą Mezopotamię, także Syrię, Izrael i Egipt. Na zdobycznych terenach utworzone zostały prowincje, zarządzane przez urzędników, wyznaczanych przez króla Asyrii, i zobowiązane do składania corocznych danin. Dla komunikowania się odległych prowincji ze stolicą budowano drogi, na których uruchomiono konną pocztę kurierską. Szczyt potęgi Asyria osiągnęła za panowania króla Sargona II (721-705 p.n.e.) i jego dynastycznych następców. Rozbudowano wówczas znacznie sieć kanałów nawadniających i urządzano liczne ogrody i sady. Te zamiłowania i osiągnięcia w ogrodnictwie przeniesione zostały do legendy w postaci “wiszących ogrodów Semiramidy”, zaliczanych do siedmiu cudów świata, a faktycznie dotyczących ogrodów na płaskich dachach i tarasach pałaców w Babilonie.

W okresie nowoasyryjskim wybudowanych zostało w stolicy Niniwie wiele pałaców dla dworu królewskiego, zdobnych w liczne rzeźby ornamentalne, przedstawiające sceny z polowań, wojen, czy kultu religijnego. Przepych i bogactwo pałaców miały świadczyć o potędze królewskich władców. Ostatni z wielkich królów asyryjskich Assurbanipal (668-626) założył ogromną bibliotekę w Niniwie, gromadząc w niej ok. 22 tys. glinianych tabliczek z klinowym zapisem poezji oraz tekstów filozoficznych, medycznych, historycznych, astronomicznych i administracyjnych.

Asyria zmuszona była do prowadzenia niekończących się wojen przeciwko obcym najazdom i zwalczać bunty i spiski w prowincjach. Despotyczne i brutalne rządy królów asyryjskich wywoływały bowiem zbrojne powstania podbitych ludów i pierwszy Egipt wywalczył w 651 r. p.n.e. swą niezależność. Ostatecznie Królestwo Asyrii rozpadło się w 612 r. p.n.e., gdy Babilończycy, sprzymierzeni z Medami i Scytami, zajęli asyryjską stolicę. Pomógł im w tym wylew rzeki Tygrys, której wzburzone wody uszkodziły potężne mury obronne Niniwy, jakich oblegający nie byli w stanie sforsować w trakcie dwuletniej wojny. Dopiero przez utworzony przez powódź wyłom w murach, napastnicy wdarli się do miasta, które po splądrowaniu zburzono i spalono, nie oszczędzając wspaniałych pałaców i świątyń. Medowie i Babilończycy zburzyli też wtedy wszystkie większe miasta asyryjskie, a ich ludność wymordowano.

Babilonia. Królestwo Babilonii powstałe, podobnie jak Asyria, po rozpadzie imperium Akadu, objęło południową części Mezopotamii do Zatoki Perskiej. Największy zasięg terytorialny i znaczenie osiągnęła Babilonia w czasie panowania Hammurabiego (1792-1750 p.n.e.), zajmując całą Mezopotamię i dominując gospodarczo i kulturowo w regionie. Wielką rolę w konsolidacji państwa spełniła budowa licznych tam rzecznych i kanałów nawadniających dla celów rolniczych oraz prawniczy Kodeks Hammurabiego, oparty o prawo odwetu (“oko za oko, ząb za ząb”). Babilończycy, jako pierwsi, wprowadzili podział roku na tygodnie oraz system miar i wag, niezbędny im w celach handlowych.

Lecz już w następnym stuleciu państwo babilońskie osłabło po klęskach w wojnach z Asyrią i podbojach, dokonanych przez plemiona Hetytów, Amorytów z Arabii i Kasytów z gór Zagros w Iranie. Nowi najeźdźcy jednakże zasymilowali się, przyjmując język i kulturę Babilończyków. Okres panowania dynastii kasyckiej, zwany okresem średniobabilońskim, trwał prawie czterysta lat (1530-1160 p.n.e.), potem Babilonia podporządkowana została Asyrii. Ale odrodziła się jeszcze raz jako znaczące, samodzielne państwo po rozbiciu w 609 r. p.n.e. Królestwa Asyryjskiego przez zbuntowanych Babilończyków, sprzymierzonych z Medami. Prawie wszystkie terytoria należące do Asyrii zostały wtedy włączone do Babilonii, to jest Mezopotamia, Syria, Izrael i część Anatolii.

Największy rozwój Królestwa Babilonu dokonał się za panowania króla Nabuchodonozora II (604-562 p.n.e.). Zorganizował on też kilka wypraw wojennych dla podbicia Egiptu, czego nie udało mu się jednakże dokonać. Dużą w tym przeszkodą był opór fenickich miast-państw, szczególnie miasta Tyru na wybrzeżu śródziemnomorskim oraz państwa Judei, zwłaszcza jej stolicy Jerozolimy. Po dwóch powstaniach w Judei, Nabuchodonozor II w 587 r. p.n.e., po zdobyciu Jerozolimy w wyniku 16-miesięcznego oblężenia, kazał to miasto zrównać z ziemią, stracić wszystkich wziętych do niewoli żołnierzy żydowskich, a pozostałą ludność przesiedlić do Babilonu, co znane jest w historii jako “niewola babilońska”.

Za panowania Nabuchodonozora II odbudowano z rozmachem stolicę Babilon. W mieście wybudowano wiele imponujących budowli m. in. zespół pałaców królewskich, monumentalną bramę Isztar oraz świątynię (ziggurat) w kształcie piramidy, którą legenda kojarzy z biblijną wieżą Babel. W państwie rozkwitały nauka i kultura. Ten okres nowobabiloński istnienia silnego państwa nie trwał jednak długo. Panująca dynastia królewska została w 556 r. pne. obalona wskutek przewrotu pałacowego, a już w 539 r. p.n.e. Babilonia jako państwo przestało istnieć, dostała się bez walki we władanie króla Persji Cyrusa II Wielkiego (558-529 p.n.e.) i stała się na 200 lat prowincją Persji. Samo miasto Babilon zostało w następnym roku zniszczone przez pożary, w których poniosły śmierć setki mieszkańców, a tamtejsze “wiszące ogrody” zostały strawione bezpowrotnie przez ogień.

W ciągu kilkunastu lat, w kilku wielkich wyprawach wojennych, Persowie opanowali kolejno Królestwo Lidii w Azji Mniejszej, rządzone przez słynącego z bogactwa króla Krezusa, Babilonię wraz z Syrią i Palestyną oraz terytoria Azji Środkowej po Jezioro Aralskie i góry Hindukusz. Ekspansję perską kontynuowali następcy Cyrusa II Wielkiego, królowie Kambyzes (530-522), który podbił Egipt, Nubię i Libię oraz Dariusz I Wielki (521-486), którego wojska w 513 r. p.n.e. zajęły dolinę Indusu, a w 512 r. p.n.e. przekroczyły Cieśninę Bosfor i opanowały Trację i Macedonię w Europie.

Po buncie jońskich Greków w 500 r. p.n.e. Dariusz I wysłał swe oddziały wojskowe na Półwysep Peloponeski celem poskromienia Greków, lecz w bitwie pod Maratonem w 490 r. p.n.e. zostały one pokonane przez znacznie mniejsze siły przeciwnika. Dariusz I zaniechał wtedy planów opanowania Grecji i skupił się na sprawach wewnętrznych swego państwa. W celu utrzymania kontroli nad całym rozległym imperium rozbudowana została sieć dróg, kontrolowanych przez garnizony wojskowe i zorganizowana poczta państwowa. W stosunku do licznych narodów i plemion, zamieszkujących imperium, władcy perscy stosowali dużą tolerancję religijną, obyczajową i kulturową, żądali jednak pełnego posłuszeństwa dla władzy centralnej i w tym celu wszystkie stanowiska satrapów, zarządzających 20 prowincjami-satrapiami, Dariusz I obsadził Persami, w części członkami panującej dynastii.

Dzieło podbicia Grecji podjął syn Dariusza I, Kserkses, mobilizując w tym celu ponad 200-tys. armię, dysponującą prawie tysiącem okrętów. Inwazja półwyspu Peloponeskiego częścią sił perskich skończyła się przegraną bitwą morską pod Salaminą w 480 r. p.n.e. i klęską armii pod Platejami w 479 r. p.n.e. Persja zrezygnowała wówczas ze swej hegemonii na Morzu Egejskim.

W 334 r. p.n.e. doszło do trzeciej wojny grecko-perskiej, przy czym tym razem miała ona charakter inwazji greckiej, prowadzonej przez króla macedońskiego, Aleksandra I Wielkiego. W trzech dużych bitwach z perskimi wojskami Dariusza III nad Granikiem, pod Issos i pod Gaugamelą w górnym dorzeczu rzeki Tygrys, armia grecka odniosła walne zwycięstwa. W rezultacie, do 326 r. p.n.e., nad całym imperium perskim, od wybrzeży śródziemnomorskich po Indus i Afganistan, oraz od Górnego Egiptu po Kaukaz, ustanowiona została władza Aleksandra I Macedońskiego, który na stolicę swego imperium obrał Babilon w Mezopotamii.

Aleksander I, jako król Persji, rządził tylko trzy lata, ożenił się z księżniczką Roksaną, córką perskiego wodza, przyjął dworski ceremoniał Persów. Odnosił się tolerancyjnie do lokalnych zwyczajów i religii, zakładał liczne nowe miasta, jako ośrodki greckiej kultury, budował porty, starał się o rozwój handlu, utrzymał lokalną administrację, obsadzając Grekami tylko kluczowe stanowiska. Wprowadził jednolity system monetarny, oparty na srebrze, co sprzyjało utworzeniu wielkiej, otwartej na świat, strefy gospodarczej. Język grecki stał się językiem międzynarodowym. Wszystko to działało w kierunku zjednoczenia ludów i kultur Wschodu i Zachodu, co uważał za swoją misję. Lecz zdążył ledwie napocząć to wielkie dzieło, gdyż w 323 r. p.n.e. zmarł na malarię, mając zaledwie 33 lata.

Aleksander I Wielki nie miał dziedzicznych następców, to też po jego śmierci władzę, w stworzonym przez niego imperium, przejęli jego macedońscy wodzowie, będący namiestnikami prowincji. Żaden z nich nie posiadał dominującej pozycji i wkrótce prowincje zamieniły się w niezależne królestwa, rządzone przez swych namiestników, zwanych diadochami (następcami). Starając się powiększyć zasięg i wpływy swych państw, prowadzili oni nieustanne wojny między sobą. W ich wyniku, na terytoriach byłego imperium Aleksandra Wielkiego, powstało kilkanaście państw, z których najważniejsze i największe w 280 r. p.n.e. były: Królestwo Seleukidów w Mezopotamii i Iranie, Macedonia, Tracja, Anatolia i egipskie królestwo Ptolomeuszy. Były to wszystko samodzielne państwa, ale nadal utrzymywały się w nich, a nawet rozszerzały, wpływy kultury greckiej.

W III i II w. p.n.e. nastąpiły dalsze znaczne zmiany w mozaice państw w świecie hellenistycznym. W szczególności państwo Seleukidów rozpadło się na wiele pomniejszych państw jak Baktria i Partia na wschodzie, Media i Armenia w Mezopotamii, odrodziła się też Persja (południowa część Iranu). Najsilniejszym i najbardziej ekspansywnym z nich okazało się, założone przez scytyjskie plemiona, Królestwo Partów w północnym Iranie i w Afganistanie. Za panowania "króla królów" Mitrydatesa I (171-138) i Mitrydatesa II (124-87) państwo to wchłonęło też cały Iran i Mezopotamię. Rządzący królowie opierali się na tradycjach perskich, zwalczając równocześnie wpływy helleńskie, jakie po podbojach Aleksandra I Wielkiego ogarnęły cały azjatycki Bliski Wschód.

Częste wojny z Rzymem, który wielokrotnie próbował pacyfikować Partię, spowodowały w I i II w. n.e. stopniowy upadek tego państwa i znaczenia centralnej władzy królewskiej. Ostatecznie w wojnie, toczonej 114-117 r. cesarz rzymski Trajan podbił całą Mezopotamię i Armenię, tworząc tam kolejne rzymskie prowincje. Lecz już po kilkunastu latach jego następca Hadrian zrezygnował ze zdobytych terenów na wschód od Eufratu i zawarł pokój z Partami. Królestwo Partów istniało do 227 r. n.e., gdy ostatni król Partów, Artabana, pokonany został przez Ardaszira I z nowoperskiej dynastii Sasanidów.

Państwo perskie odrodziło się ponownie w III w. pod panowaniem królów nowej prężnej dynastii Sasanidów (240 p.n.e.- 651 n.e.). Stworzyli oni jednolite państwo pod zwierzchnictwem Persów na terenach historycznej Sumerii i starożytnej Persji w regionie Iranu oraz opanowali później całą Mezopotamię i Królestwo Baktrii w Azji Środkowej, Armenię u stóp Kaukazu i państwo Kuszanów w płd.-zach. części Półwyspu Indyjskiego. Państwo nowoperskie posiadało sprawną, scentralizowaną administrację. Religią panującą był mazdaizm, stworzony ok. VI w. p.n.e. przez Zaratustrę. Jej podstawą był kult ognia oraz boga dobra i prawdy - Mazdy, walczącego z bogiem zła i kłamstwa - Arymanem

Sąsiadując od zachodu z rzymskimi prowincjami w Małej Azji i Syrii, Królestwo Sasanidów stanowiło ciągłe zagrożenie dla śródziemnomorskiego imperium rzymskiego i prowadziło z nim liczne wojny. W trakcie wojny z Rzymem w 260 r. n.e. król perski Szapur I w bitwie pod Edessą w Górnej Mezopotamii wziął do niewoli cesarza rzymskiego Waleriana. Również kolejna wojna z Rzymem w latach 283-284 nie była dla tego imperium korzystna, zginęli w niej rzymski cesarz Karus i jego synowie.

Największą potęgę gospodarczą i zasięg terytorialny osiągnęło imperium perskie Sasanidów w VI w. za panowania Chozroesa I (531-579), który zreorganizował podatki państwa na wzór rzymski. Od tego czasu rozpoczął się stopniowy upadek państwa, głównie na skutek przewlekłych wojen, prowadzonych przeciwko Bizancjum. Ostateczny cios zadali mu Arabowie w 642 r. w bitwie pod Nihawandem, gdy islam rozpoczął swą wielką ekspansję.

Na początku VII w. na Półwyspie Arabskim powstała nowa religia monoteistyczna - islam, ogłoszona przez Beduina Mahometa (570-632), przewodnika karawan wielbłądów z Mekki. Jej zasady spisane zostały w świętej księdze, zwanej Koranem, ujmującej dogmaty, w jakie muzułmanie winni bezwzględnie wierzyć, oraz przepisy szariatu, czyli praw, według których powinni postępować w życiu codziennym.

Islam głosił między innymi hasło dżihad, to jest świętej wojny mahometan z niewiernymi, obiecując poległym muzułmanom raj po śmierci na polu walki. To też już po dwóch latach od śmierci Mahometa, jego następcy, kalifowie, podjęli wyprawy wojenne przeciwko niewiernym. W pierwszej kolejności Arabowie, pokonawszy wojska bizantyjskie w bitwie nad rzeką Jarmuk w Syrii, podbili Syrię i Palestynę. Po zwycięskich bitwach z Persami pod El-Kadasija w 636 r. i Nihawandem w 642 r. opanowali również całą Mezopotamię oraz Armenię, a następnie wszystkie terytoria starożytnej Persji po rzeki Indus i Syr-Darię.

Wojujący islam faktycznie był bardzo tolerancyjny dla podbitych ludów. Arabowie wymagali od tubylczej ludności tylko skrupulatnego płacenia umiarkowanych podatków, a przyzwalali na kultywowanie lokalnych religii, obrządków i obyczajów. To też ludność podbitych terytoriów przyjmowała ich niejednokrotnie jako wybawców od rodzimych ciemiężycieli i jako gwarantów sprawiedliwości społecznej. Tym jedynie można wytłumaczyć fenomen szybkich podbojów arabskich i stworzenie przez nich imperium, przewyższającego obszarem Cesarstwo Rzymskie.

Prowincje administrowane były dwojako: przez cywilnych namiestników wezyra i dowódców lokalnych oddziałów wojskowych. Dla zapewnienia ich szybkiej łączności z odległą stolicą, funkcjonowała sprawnie poczta konna, dysponująca setkami zajazdów ze zmiennymi końmi. Ludność podbitych przez Arabów terytoriów stosunkowo szybko przechodziła na wiarę islamską. Spowodowane to było tym, że mahometanie służący w armii, zgodnie z Koranem, byli zwolnieni od płacenia podatków dla państwa. Zasady islamu z biegiem lat ulegały ewolucji i w 660 r. nastąpił rozłam wśród mahometan na sunnitów i szyitów. Sunnici uznawali władzę dynastii Omajjadów, natomiast szyici prawo do władzy nad islamem przyznawali tylko imamom, potomkom córki Mahometa, Fatimy. Doprowadziło to do podziałów władzy i powstania kilku, zwalczających się wzajem, dynastii panujących: Haszymidów, Omajjadów, Abbasydów, Fatymidów i innych.

Państwo rozwijało się szybko dzięki intensywnemu handlowi i rozwojowi rzemiosła. Pomocne w tym było wprowadzenie po raz pierwszy złotych monet. Arabowie wytwarzali w dużych ilościach jedwabie, wyroby bawełniane, dywany, miedź, srebro, doskonałą stal damasceńską. Powstały liczne miasta, w tym Bagdad, jako polityczna i administracyjna stolica oraz centrum nauki całego imperium. Rozkwitały nauki, zwłaszcza matematyka, astronomia, medycyna i geografia oraz sztuka, architektura, literatura i poezja. W 745 r. w Bagdadzie założona została pierwsza publiczna biblioteka, zaś w Damaszku powstał pierwszy szpital w krajach arabskich. W literaturze znany jest kalif Harun ar-Raszid, twórca baśni "Z tysiąca i jednej nocy".

Imperium arabskie rozpadło się, gdy w 1055 r. plemiona tureckich Seldżuków, przybyłe z Azji Środkowej, opanowały Bagdad i gdy Seldżukowie przejęli panowanie nad wschodnio-azjatycką częścią wielkiego imperium..

Seldżukowie, po zwycięskiej bitwie z wojskami bizantyjskimi w 1071 r. pod Manzikertem w Anatolii, powiększyli swe imperium o prawie całą Azję Mniejszą. Okres ich panowania sprzyjał rozwojowi architektury i sztuki. Budowano liczne meczety, klasztory, szkoły kształcące teologów i urzędników, oraz karawanseraje, to jest zajazdy dla karawan. W architekturze wzorowano się na stylu bizantyjskim. Państwo Turków seldżuckich u schyłku XI w. rozpadło się na wiele części, z których najdłużej utrzymał się Sułtanat Konijski w Małej Azji. Przyczynił się on do etnicznej turcyzacji Anatolii i stał się zalążkiem Turcji Osmańskiej, powstałej w 1301 r.

W latach 1096-99 odbyła się pierwsza krucjata chrześcijańskiego rycerstwa europejskiego do Ziemi Świętej, czyli przeciwko Mahometanom, panującym w Palestynie. Krzyżowcy podbili tureckie prowincje Anatolię, Syrię i Palestynę, także część Mezopotamii. Na zdobytych ziemiach Mezopotamii utworzone zostało hrabstwo Edessy, w Syrii księstwa Antiochii i Tyru, a w Palestynie Królestwo Jerozolimskie, z feudalnymi strukturami, zarządzane przez arystokratów francuskich. Państwa te były nieustannie nękane przez wypady muzułmańskie i w 1147 r. upadło hrabstwo Edessy.

W III w. nastąpiły duże zmiany geopolityczne w Euroazji, spowodowane ekspansją Mongołów, którzy ze swego państwa w Środkowej Azji rozpoczęli w 1206 r. podboje sąsiednich państw, tworząc w krótkim czasie największe w historii imperium świata. W kilkadziesiąt lat czambuły mongolsko-tatarskie pod wodzą Dżingis-chana, i jego następców Ugedeja i Kubilaja, podbiły Chiny, Koreę, Europę Wschodnią, Azję Mniejszą, Armenię, Iran, a w 1258 r. opanowały Bagdad, wraz z całą Mezopotamią. Milionowy Bagdad został wówczas zniszczony, zaś bogactwo i wysoka kultura rolna Mezopotamii (wielkie systemy nawadniające) zostały zrujnowane, by już nigdy potem się nie odrodzić. Tereny Iraku włączone zostały do mongolskiego państwa Chorezmu, sięgającego Afganistanu i Indusu.

Niepowodzenia w dalszej ekspansji przeciw Japonii, Wietnamowi, Palestynie i Egiptowi sprawiły, że imperium mongolskie rozpadło się z biegiem lat na szereg mniejszych państw. Scalił je ponownie i podporządkował centralnej władzy chan Czatagaju, Tamerlan (1370-1405), mieniący się potomkiem Dżingis-chana.

Tamerlan przede wszystkim zajął wszystkie sąsiednie księstwa, jakie na gruzach imperium mongolskiego powstały w Azji. Następnie podbił siłą, lub groźbą i perswazją, terytoria Chorezmu, Persji i Zakaukazia oraz najechał Indie, Południową Ruś i Chanat Złotej Ordy, podporządkowując je sobie w pełni. Ostatnim wielkim wyczynem Tamerlana było pobicie w 1402 r. pod Ankarą wojsk sułtana osmańskiego Bajazyta i zajęcie prawie całej Azji Mniejszej.

Po rozpadzie imperium Tamerlana, wielkiego znaczenia nabrała Turcja osmańska, obejmująca zachodnią część Małej Azji i prawie cały Półwysep Bałkański w Europie. Państwo to powstało w 1301 r. (koronacja sułtana Osmana II) na kanwie Turcji Seldżuckiej w środkowej części Małej Azji, by w XV w. w szeregu wojnach pokonać Bizancjum (zdobycie Konstantynopola w 1453 r.) oraz podbić Serbię, Bułgarię, Albanię i Grecję na Bałkanach oraz Półwysep Krymski na Morzu Czarnym.

Od początków XVI w. Osmanowie kontymuowali swój podbój Europy i rozpoczęli też ekspansję w kierunku Azji i Afryki. W 1514 r. zajęli Mołdawię, a w latach 1512-34 podbili Syrię, Palestynę, Egipt, Erytreę i wszystkie terytoria arabskie na Bliskim Wschodzie, wraz z Mezopotamią, do Zatoki Perskiej. Szczególne postępy poczynili za panowania sułtana Sulejmana II Wspaniałego (1520-66). Dobrze wyćwiczone, fanatyczne oddziały pieszych janczarów i konnych spahisów zajęły w 1521 r. Belgrad, a następnie prawie całe terytorium Węgier, zagrażając w 1529 r. Wiedniowi, stolicy Austrii.

Przez te podboje imperium osmańskich Turków w XVI w. rozszerzyło swe terytorium do prawie 3 miliony km2, które zamieszkiwało 14 milionów ludzi. Stolica państwa Stambuł, niedawny Konstantynopol, licząc pół miliona mieszkańców, była jednym z największych miast ówczesnego świata. Kraj rozwijał się również pomyślnie pod względem gospodarczym.

Druga połowa XVI w. nie była już tak pomyślna dla Turcji. Utraciła ona swą przewagę na Morzu Śródziemnym, po zniszczeniu jej floty w bitwie morskiej pod Lepanto w Grecji, stoczonej w 1571 r. z flotą koalicji zachodnio-europejskich państw chrześcijańskich. Niepowodzeniem i utratą Kaukazu zakończyła się też wojna z Persją, prowadzona w latach 1578-90. Podobnie w wyniku klęski w wojnie z Austrią w latach 1593-1603 Turcja zmuszona została do zapłacenia wysokiego trybutu dla Węgier.

W XVI w. Mezopotamia kilkakrotnie wchodziła w skład Persji. Po rozpadzie imperium Tamerlana, w granicach historycznej Persji funkcjonowało kilka państw, rywalizujących ze sobą. Między innymi przedmiotem wzajemnych sporów i waśni były problemy wiary, różniące islamskie ugrupowania sunnitów i szyitów. W 1500 r. szach Ismail I odbudował jedność państwa nowoperskiego i zaprowadził szyityzm jako oficjalną religię państwową. Dał też początek, panującej potem do XVIII w., dynastii Safawidów, z której najznakomitszym przedstawicielem był jego wnuk szach Abbas I Wielki (1587-1629).

Za panowania Abbasa I odrodziła się w Persji jednolita władza centralna, wspomagana przez silną armię, złożoną z niewolników, nawróconych na islam. Państwo rozwijało się szybko gospodarczo, głównie dzięki produkcji i eksportowi, słynnych w całym świecie, jedwabi i dywanów. Renesans przeżywała również kultura perska, zwłaszcza literatura i malarstwo. W nowej stolicy Isfahanie powstało wówczas wiele pałaców, meczetów, karawanserajów, charakteryzujących się wykładzinami z barwnych, przeważnie błękitnych, płytek ceramicznych, zdobionych wyrafinowanymi arabeskami i malowidłami.

Na początku XVII w. Turcja nadal była wielkim imperium, obejmującym swymi granicami prawie cały Bliski i Środkowy Wschód, Anatolię, Egipt, Bałkany i prawie całe Węgry. Pod jej kontrolą znajdowały się ponad to liczne państwa wasalne, jak Mołdawia, Siedmiogród, Chanat Krymski w Europie oraz Trypolitania, Tunis i Algieria w Afryce. Zaś flota turecka panowała na wschodnich akwenach Morza Śródziemnego. Choć zamieszkana przez dziesiątki narodów, wyznających różnorakie religie, Turcja utrzymywała jednakże swą spoistość, głównie dzięki panującej w imperium szerokiej tolerancji wyznaniowej i narodowościowej.

Państwo przeżywało natomiast permanentny kryzys władzy, polegający na intrygach pałacowych, częstych buntach i zamachach stanu, dokonywanych przez janczarów, stanowiących elitę wojskową. Nie dopuszczali oni do żadnych reform w dziedzinie wojskowości i zmieniali sułtanów według swego doraźnego upodobania. Nieustannie rosnące podatki, niezbędne na utrzymanie administracji i wojska, lichwa i fałszywe pieniądze w obiegu, rekwizycje wojskowe i grabieże inwentarza na wsiach, wszystko to rujnowało gospodarkę, rosła korupcja, wyludniały się miasta, chłopi popadali w ruinę. Dopiero w drugiej połowie stulecia udało się sułtanowi Mehmedowi IV (1648-87), ustabilizować rządy, uzdrowić finanse i odbudować autorytet państwa. Pokusił się on nawet na wznowienie podbojów, zajmując wyspę Kretę oraz Podole po wojnie z Polską.

Po klęskach pod Wiedniem i na Węgrzech Turcja straciła w 1714 r. część swych europejskich posiadłości, po wojnach z Rosją w 1768-74 Półwysep Krymski, zaś po wojnie w 1787-92 Mołdawię i Księstwo Wołoskie, przy czym na Półwyspie Bałkańskim rozpoczęły się powstania wyzwoleńcze zamieszkujących je narodów, wspierane wydatnie przez Rosję. W końcu XVIII w. również na innych obszarach imperium osmańskiego miały miejsca bunty chłopskie, a także feudałów tureckich. Część terytoriów zewnętrznych imperium w Afryce oraz na Bliskim i Środkowym Wschodzie usamodzielniły się i oderwały od Turcji. Chyliła się też do upadku gospodarka kraju, zmarniały zwłaszcza wpływy z handlu tranzytowego, po przejęciu szlaków handlowych z Europy do Azji Środkowej i na Daleki Wschód przez Rosję, a do Indii i Azji Płd.-Wsch. przez Kompanie Wschodnioindyjskie, angielską i holenderską.

Panujący w Turcji sułtan Selim III (1789-1807) starał się odbudować gospodarkę i pozycję imperium osmańskiego, lecz wprowadzane przez niego reformy armii, administracji i finansów państwa zostały przerwane w 1798 r. przez inwazję wojsk francuskich Napoleona I Bonaparte na Egipt. Jednak Francuzi nie byli w stanie pokonać coraz nowych wojsk turecko-egipskich, w tym bitnych mameluków, dowodzonych przez Muhammada Ali, namiestnika Egiptu. Ostatecznie po zaangażowaniu się w walkach nowych sił tureckich i oddziałów angielskich, Francuzi we wrześniu 1801 r. skapitulowali i przewiezieni zostali statkami angielskimi do Francji.

W 1084 r. wybuchło powstanie narodowo-wyzwoleńcze Serbów, co stało się też główną przyczyną kolejnej wojny rosyjsko-tureckiej (1806 -12). Zakończył ją traktat w Bukareszcie, w wyniku którego Rosja uzyskała Besarabię, a Serbowie od 1817 r. autonomię w ramach imperium tureckiego. By wzmocnić i odbudować potęgę państwa, sułtan Mahmud II (1808-39), podobnie jak jego poprzednik, próbował zreformować administrację, finanse, szkolnictwo i wojsko na wzór zachodni, przy czym organizację, wyszkolenie i uzbrojenie armii oparł na wzorach pruskich. Udało mu się to dopiero w 1826 r., po rozwiązaniu korpusów janczarskich i fizycznym zlikwidowaniu lub zesłaniu ok. 20 tys. janczarów.

W latach 1828-29 rozegrała się szósta wojna rosyjsko-turecka, zakończona również klęską Turcji. W jej wyniku Rosja przejęła protektorat nad Serbią, zaś niepodległe Królestwo Grecji znalazło się pod ochroną W. Brytanii. W siódmej wojnie turecko-rosyjskiej (1853-56), zwanej krymską, upokarzającej klęski doznała Rosja wobec włączenia się Francji i W.Brytanii do wojny po stronie Turcji. Odtąd w regionie ujawniły się rola i znaczenie obu tych państw.

Przegrana Turcji w ósmej (i ostatniej) wojnie rosyjsko-tureckiej (1877-78) uświadomiła politykom europejskim, że już tylko kwestią czasu jest rozpad Imperium Osmańskiego, które car Mikołaj I nazwał "chorym człowiekiem". W 1881 r. Francja ustanowiła swój protektorat nad Tunisem, zaś W. Brytania zajęła zbrojnie Egipt. Nasiliła się też gospodarcza penetracja prowincji tureckich przez państwa zachodnioeuropejskie. Anglicy zorganizowali żeglugę morską z Basry do portów Zatoki Perskiej a także, po wybudowaniu Kanału Sueskiego, do Europy, oraz żeglugę na Eufracie z Basry do Bagdadu. Importowali z Iraku daktyle, wełnę i zboża, eksportowali głównie wyroby tekstylne i włókiennicze, co zrujnowało lokalne rzemiosło tkackie. W ostatnim dwudziestoleciu XIX w. w sprawy tureckie zaangażowały się również kajzerowskie Niemcy. Otrzymały one między innymi koncesję na budowę linii kolejowej Orient-Express, łączącej Paryż i Berlin z Bagdadem przez Małą Azję.

Po klęskach wojennych na Bałkanach sułtan Abdulhamid II (1876-1909) zniósł w Turcji konstytucję oraz parlament i przywrócił despotyczny reżym feudalno-teokratyczny. Mianując się “wodzem wiernych” wprowadzał w czyn hasła tureckiego panislamizmu, zwalczając wszelkie mniejszości narodowe i religijne. Ta reakcyjna polityka Wielkiej Porty jedynie przyśpieszyła rozwój idei odnowy demokratycznej na emigracji i w kraju. W uczelniach i szkołach średnich powstawały liczne tajne kółka, grupy i organizacje, stawiające sobie za cel przywrócenie konstytucji i zaprowadzenie demokratyczno-parlamentarnego systemu rządów, na wzór krajów europejskich.

Uczestników tych konspiracyjnych organizacji nazywano “młodoturkami”. Wzmogli oni znacznie swą działalność, gdy pod wpływem rewolucji 1905 r. w Rosji, w Imperium doszło do licznych rozruchów, zwłaszcza uciskanej ludności nietureckiej. W 1907 r. odbył się w Paryżu zjazd młodoturków, na którym proklamowali oni program cywilnego oporu i zbrojnej walki przeciwko reżymowi sułtana.

Faktycznie zbrojne powstanie rozpoczęło się w 1908 r. od buntu garnizonu wojskowego w Salonikach w Macedonii. Bunt rozszerzył się szybko na prawie cały obszar Turcji europejskiej i Komitet Młodoturków przedstawił sułtanowi ultimatum, żądające przywrócenia konstytucji i parlamentu. Wobec groźby buntu marynarki wojennej i garnizonu stolicy, sułtan zmuszony został do przyjęcia warunków ultimatum. Przywrócona więc została konstytucja, wprowadzono amnestię więźniów politycznych, zniesiono cenzurę prasy i widowisk, rozwiązana została tajna policja i inne. Młodoturcy uzyskali większość w parlamencie, przejęli rządy w państwie i w 1909 r. zdetronizowali despotycznego sułtana, wymieniając go na uległego im. W kraju wprowadzono szerokie reformy w administracji, armii, sądownictwie i szkolnictwie. Nie uległy jednakże stosunki feudalno-obszarnicze na wsi, a półkolonialna zależność finansowa i gospodarcza od zachodnich mocarstw europejskich jeszcze się pogłębiła.

Nowy rząd młodoturków kontynuował bez zmian politykę zagraniczną Imperium, pragnąc za wszelką cenę utrzymać jego jedność. Było to jednakże już niemożliwe w sytuacji, gdy zachodnie mocarstwa europejskie przestały Turcję wspierać. W 1911 r. Włochy podbiły Trypolitanię i Cyrenajkę, ostatnie terytoria osmańskie w Afryce, a wcześniej Austro-Węgry zaanektowały Bośnię. Zaś na Bałkanach zawiązał się sojusz antyturecki młodych państw: Serbii, Bułgarii, Grecji i Czarnogóry, które w październiku 1912 r. rozpoczęły wojnę z Turcją. Zakończyła się już w maju następnego roku pełną klęską Turcji. Utraciła ona wtedy resztę swych posiadłości na Półwyspie Bałkańskim, zatrzymując tylko niewielkie europejskie terytorium wokół Stambułu. W następnych dwóch latach doszło do dwu kolejnych wojen bałkańskich, rozgrywanych pomiędzy nowopowstałymi państwami na półwyspie, w sporze o granice między nimi. Po wojnach bałkańskich doszło do zbrojnych powstań również w Syrii, Libanie, Palestynie i Iraku, które po kilku latach, po zakończeniu I wojny światowej, uzyskały swą niepodległość.

Do I wojny światowej Turcja przystąpiła u boku Niemiec, które zażądały od niej ofensywy przeciwko Rosji na Kaukazie, a przeciw W.Brytanii w Egipcie. Obie operacje zakończyły się klęską wojsk tureckich i zajęciem przez Rosjan wschodniej części Małej Azji, a przez Anglików i Francuzów wszystkich arabskich terenów imperium tureckiego, w tym Iraku z Bagdadem (1917) przez angielski korpus interwencyjny. Wojna Ententy z Turcją zakończona została paktem w Sevres pod Paryżem, zawartym 10.08.1920 r.. Zgodnie z nim Turcja utraciła na rzecz Francji Syrię i Cylicję, a na rzecz W. Brytanii Irak, Palestynę i patronat nad państwami Półwyspu Arabskiego.

Równocześnie z zawarciem 28.06.1919 r. pokojowego traktatu wersalskiego, kończącego I wojnę światową - ustanowiona została Liga Narodów, organizacja międzynarodowa, mająca zapewnić powojenny pokój i bezpieczeństwo oraz współpracę między narodami. Jej charakter, struktury, zakres działania określone zostały w tzw. Pakcie Ligi Narodów, w którym zawarte zostały m.in. zasady sprawowania przez zwycięskie mocarstwa czasowej opieki i zarządu nad narodami byłego Cesarstwa Osmańskiego. Zgodnie z tymi zasadami Rada Ligi Narodów przyznała w 1920 r. mandat Wielkiej Brytanii nad Irakiem, na okres przejściowy do 1932 r.

Tymczasem, jeszcze pod panowaniem tureckim, w Iraku miały miejsce powstania i walki niepodległościowe miejscowej ludności, kierowane przez przywódców plemiennych. Kontynuowane były potem, po 1916 r., z różnym natężeniem także przeciwko okupacji W. Brytanii. Ustały dopiero po proklamowaniu w 1921 r. przez Brytyjczyków Królestwa Iraku z emirem Fajsalem z dynastii Haszymidów, jako królem. W 1916 r. brał on udział w organizacji powstania Arabów przeciwko Turkom we współdziałaniu z brytyjskim generałem T. Lavrence. Fajsal w 1923 r. ustanowił w Iraku monarchię konstytucyjną, z dwuizbowym parlamentem i rządem, odpowiedzialnym przed królem. Realnie parlament reprezentował jednak jedynie niewielką górną część społeczeństwa, a we wszystkich ministerstwach znajdowali się doradcy brytyjscy.

Jeszcze w 1922 r. wytyczone zostały granice Iraku z Iranem, Syrią, Arabią Saudyjską i Turcją, choć spór trwał o prowincję Mosul. Nigdy natomiast nie wyznaczono granicy z emiratem Kuwejtu, jaki Brytyjczycy wykroili na pustynnym, południowym skrawku Mezopotamii. Dopiero w 1926 r. rozstrzygnięty został wieloletni spór Iraku z Turcją o prowincję Mosul, do której turecki rząd Kemala Paszy rościł pretensje, nie uznając traktatu w Sevres, przyznającego ją Irakowi. Spór rozstrzygnęła Rada Ligi Narodów i w Ankarze doszło do podpisania kompromisu, ostatecznie przyznającego Mosul Irakowi, w zamian za udział Turcji w zyskach z eksploatacji roponośnych pól naftowych proeincji przez 25 lat.

W 1932 r. skończył się mandat Wielkiej Brytanii i Królestwo Iraku uzyskało pełną niepodległość i prawo do własnych bezpośrednich rządów. W tymże roku Irak zgłosił też akces do Ligi Narodów, w której pozostawał potem do 1939 roku. Wcześniej zawarty został sojusz wojskowy z Wlk. Brytanią, w ramach którego uzyskała ona prawo do posiadania dwóch dużych baz wojskowych pod Bagdadem i Basrą oraz określone przywileje handlowe i gospodarcze w Iraku. Przede wszystkim otrzymała od rządu irackiego koncesje do 2000 r. na eksploatację roponośnych pół na terenie całego kraju. Zapewniony został w ten sposób monopol eksploatacyjny dla bryt. towarzystwa naftowego Iraq Petroleum Company (IPC), założonego w 1926 r. na półwyspie Arabskim. Ustalono też wówczas udziały w IPC, jakie podzielono między Wlk. Brytanię (52,5%) oraz Stany Zjednoczone i Francję po 21,25%.

Po śmierci Fajsala I w 1933 r. królem został Ghazi I, który utrzymał się na tronie do 1939 r. Młody wiekiem, nie radził sobie zupełnie z ciągłymi konfliktami wewnętrznymi, rozgrywanymi zwłaszcza w Kurdystanie na północy i na szyickim południu kraju. Zginął w wypadku w 1939 r. W tym okresie między oboma wojnami światowymi ukształtowały się w Iraku pierwsze partie polityczne, na podłożu nacjonalizmu arabskiego.

Pod względem gospodarczym Irak na progu swej niepodległości po I wojnie światowej, jawił się jako kraj bardzo zacofany pod każdym względem. Zacofane były struktury i stosunki społeczne, nieomal powszechny był analfabetyzm, prawie całkowicie brakowało przemysłu. Poważniejszą wartość gospodarczą stanowiły jedynie: rozwinięte rękodzielnictwo i archaiczne rolnictwo, przy czym większość ziemi uprawnej była własnością wąskiej grupy wiejskich oligarchów. Również handel zagraniczny, transport morski i kolejowy oraz rynek finansowo-kapitałowy należały do firm zagranicznych, głównie brytyjskich, francuskich, amerykańskich, a w latach 30. także niemieckich.

Wielkim bogactwem kraju były natomiast bardzo bogate złoża ropy naftowej, do 1920 r. jeszcze niedokładnie rozpoznane. Potem ich eksploatacją przez dziesięciolecia zajmowały się zagraniczne kartele naftowe i one tylko się na tym bogaciły, płacąc niewielkie opłaty koncesyjne do kasy królewskiej.

Wypowiedzenie przez W. Brytanię 3 września 1939 r. wojny Niemcom, po ich agresji na Polskę, automatycznie obejmowało także Irak, który związany był systemem obronnym z W. Brytanią. Jej bazy znajdowały się na terenie Iraku i przede wszystkim Brytyjczycy wzmocnili swe garnizony dla ochrony wydobycia ropy i irackich rurociągów naftowych do portów Morza Śródziemnego i Zatoki Perskiej. Natomiast rząd iracki do 7 września zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami i opublikował deklarację o nie uczestniczeniu w wojnie. Ale równocześnie zaktywizowały się kręgi przeciwników W. Brytanii, głoszących hasło ogólnej arabskiej rewolty przeciw aliantom. Te tendencje antybrytyjskie nasiliły się znacznie w ciągu 1940 r., wraz z sukcesami niemieckimi na frontach europejskich. Szeroką, jawnie proniemiecką, działalność rozwijał zwłaszcza, także w Iraku, muzułmański przywódca duchowy, wielki mufti Jerozolimy, Amin el-Husejni.

W marcu 1941 doszło do wojskowego zamachu stanu w Iraku i przejęcia władzy przez proniemiecki rząd Raszida Ali al-Gajlani, co stało się początkiem rebelii przeciwko Wlk. Brytanii. Bazy brytyjskie zostały otoczone, lecz oddziały irackie, słabo uzbrojone, nie dysponując zupełnie czołgami, samolotami i bronią przeciwlotniczą, nie były w stanie ich zdobyć. Rząd rebeliancki zabiegał więc usilnie o pomoc wojskową Niemiec hitlerowskich. Ostatecznie, od połowy maja, przy współpracy Włoch i władz francuskich (rządu Vichy), Niemcy uruchomili dostawy swymi samolotami transportowymi broni francuskiej do Iraku z lotnisk w Syrii. Ale pomoc ta okazała się spóźniona, wobec kapitulacji oddziałów irackich, nie przejawiających większej ochoty do walki ze zmotoryzowanymi kolumnami brytyjskimi, jakie nadciągnęły od strony Palestyny. W dniu 30 maja Brytyjczycy bez walk opanowali Bagdad, przywódcy rebelii uciekli do Turcji, zaś sam wielki mufti Jerozolimy Amin el-Husejni do Berlina. Stamtąd przez radio berlińskie do końca wojny nawoływał potem do walki przeciwko Wielkiej Brytanii.

Po zajęciu Iraku Brytyjczycy w ciągu miesiąca opanowali także Syrię i Liban, gdzie miejsce dotychczasowych władz wiernych rządowi proniemieckiemu w Vichy, zajęli przedstawiciele Wolnej Francji de Gaulle'a. Zresztą wkrótce proklamowana została niepodległość Syrii w dniu 28 września, zaś Libanu 26 listopada 1941 r. Również w Iraku powstał rząd probrytyjski gen. Nuri as-Saida, który potem 8 czerwca 1942 r. zerwał stosunki z Włochami, a 17 stycznia 1943 wypowiedział wojnę wszystkim państwom Osi.

Podobne losy państw arabskich w trakcie II wojny światowej i ich aktywność niepodległościowa spowodowały powstanie po wojnie silnego ruchu zjednoczeniowego państw i narodów arabskich. Niewątpliwym ważnym spoiwem tych tendencji była wspólnota religijna, językowa i obyczajowa, a także historia, bliższa i dalsza. W ich wyniku 22.03.1945 r. powstała w regionie Liga Państw Arabskich, zrzeszająca Arabię Saudyjską, Egipt, Irak, Jemen, Liban, Syrię i Transjordanię. W latach 50. i 60. dołączyły do niej jeszcze wszystkie dalsze 13 nowopowstałe państwa arabskie. Od początków istnienia Ligi, Irak odgrywał w niej bardzo aktywną i przodującą rolę.

Jednym z najważniejszych problemów, angażujących Ligę Arabską, było masowe osadnictwo żydowskie w Palestynie, zainicjowane po I wojnie światowej przez światowe organizacje syjonistyczne oraz sprawy konfliktów na tym tle ze społecznością arabską. W listopadzie 1947 r. ONZ zdecydowała o podziale Palestyny na dwa oddzielne państwa palestyńskie i żydowskie. Dokonano go jeszcze w ramach mandatu brytyjskiego, którego zniesienie przewidziane było na maj 1948 r. Ustalone granice nie zadowoliły jednakże ekstremalnych odłamów obu nacji i w kraju rozprzestrzeniała się wojna domowa. Gdy Brytyjczycy wycofali swe wojska oraz lokalne władze mandatowe 14 marca 1948 r., Żydzi, korzystając z chaosu, natychmiast utworzyli regularną armię ze swych dotychczasowych oddziałów samoobrony i terrorystycznych, ogłosili powstanie państwa Izrael i na dużą skalę rozpoczęli czystki na przyznanych terenach. Wojna domowa rozpaliła się na dobre, a z terenów Izraela uciekło do ościennych krajów arabskich ok. 300 tys. Palestyńczyków.

Podpierając się koniecznością zaprowadzenia pokoju, Kartą ONZ i koniecznością obrony ludności arabskiej, do wojny wmieszały się wtedy państwa Ligi Arabskiej: Egipt, Liban, Transjordania, Syria i Irak. Bez większych przygotowań, bez jednolitego dowództwa, ponosząc klęski na wszystkich kolejnych frontach. Niekorzystne traktaty pokojowe państwa te też zawarły oddzielnie w pierwszej połowie 1949 r.

Wojna palestyńska 1948/49 spowodowała podjęcie przez państwa arabskie Bliskiego i Środkowego Wschodu różnych prób zjednoczeniowych. Nie dochodziły one wszak do skutku, wobec dezintegracji politycznej rządzących partii w tych krajach i wciągnięcia ich przez USA do budowy paktów wojskowych przeciwko ZSRR. Mianowicie 24.01.1955 r. utworzony został w Bagdadzie pakt wojskowy z udziałem Turcji, Iraku, Wlk. Brytanii, Pakistanu i Iranu. Głównym jego celem było oskrzydlenie ZSRR od południa, ale także utrzymanie wpływów mocarstw atlantyckich na Środkowym Wschodzie. Spotkał się on ze zdecydowaną krytyką wszystkich pozostałych państw arabskich. W 1959 r. Irak wystąpił z tego paktu, który zmienił nazwę na CENTO, a jego siedzibę przeniesiono do Ankary.

W 1956 r. nastąpiły w regionie wydarzenia, które miały przełomowe znaczenie dla dalszego rozwoju państw Bliskiego i Środkowego Wschodu. Były to: nacjonalizacja Kanału Sueskiego, wojna Izraela, Wlk. Brytanii i Francji z Egiptem oraz przemiany społeczno-polityczne w tym kraju. Świat arabski ostatecznie podzielił się na dwa obozy polityczne: konserwatywny i postępowy. Temu ostatniemu przewodniczył prezydent Egiptu Gamal Abd el-Naser, który stał się także na wiele lat czołową postacią tzw. państw niezaangażowanych.

W latach 1945-58 Irak nadal znajdował się pod silnym wpływem Wielkiej Brytanii, a ambasador brytyjski miał decydujący głos we wszystkich ważniejszych kwestiach irackich. Bezpośrednie rządy irackie były słabe, w ciągu tych lat zmieniały się 24 razy. Gdy w czerwcu 1958 r. w Libanie, po długotrwałych zamieszkach, wybuchło otwarte powstanie przeciwko prozachodniej polityce prezydenta Szamuna, zwrócił się on o pomoc wojskową do Iraku. Premier Iraku, Nura as-Said, polityczny rywal Nasera, zdecydował wtedy wysłać do Libanu brygadę pod dowództwem gen. Karima Kasema. Ten w odpowiedzi zajął Bagdad i przeprowadził republikańską rewolucję. Zabici zostali król Fajsal II, jego regent i premier. W tej sytuacji Szamun zwrócił się o pomoc do USA, które, nie czekając na rezolucję Rady Bezpieczeństwa ONZ, wysłały do Libanu marines VI Floty Śródziemnomorskiej, zaś w sąsiedniej Jordanii wylądowali spadochroniarze brytyjscy. Jednakże zdecydowany protest i ostrzeżenia ZSRR ochroniły Irak i Syrię od ich interwencji.

Po obaleniu monarchii w Iraku wydawało się, że w krótkim czasie nastąpi połączenie się Iraku ze Zjednoczoną Republiką Arabską (Egipt + Syria), pod kierownictwem Nasera. Do unii jednakże nie doszło, gdyż prezydent Iraku gen. Kasem miał swe własne ambitne cele utworzenia drugiego, obok ZRA, ośrodka arabskiego. Zawarty został jedynie Pakt Wzajemnej Obrony między obu państwami. Oba kraje dzielił jeszcze stosunek do Stanów Zjednoczonych i do rodzimych partii komunistycznych. W ZRA wszystkie partie, poza rządzącym Arabskim Związkiem Socjalistycznym, zostały zdelegalizowane i były prześladowane. Natomiast w Iraku rządząca ogólnoarabska partia Baas (Partia Socjalistycznego Odrodzenia Arabskiego) współpracowała w pełni z Iracką Partią Komunistyczną w przebudowie struktur politycznych i społecznych kraju. Między innymi chodziło im wspólnie o to, by oddzielić państwo od religii islamu i na kanwie nacjonalizmu państwowego integrować szyitów i sunnitów.

W 1960 r. arabskie kraje naftowe powołały do życia Organizację Krajów Eksporterów Ropy Naftowej (OPEC), która wkrótce wywalczyła w negocjacjach z kartelami naftowymi znaczne zwiększenie przez nie opłat za dzierżawienie pół naftowych oraz udostępnienie 20 proc. akcji koncernów członkom OPEC. Te decyzje, jak i późniejszy wpływ OPEC na ustalanie cen ropy, znacznie poprawiły ekonomiczną sytuację wszystkich arabskich krajów naftowych, w tym również Iraku.

W czerwcu 1961 r. prezydent Iraku Kasem wystąpił bardzo ostro przeciwko zawarciu układu między Wlk. Brytanią i emiratem Kuwejtu, znoszącym dotychczasowy protektorat brytyjski i przyznający pełną suwerenność i niepodległość Kuwejtowi. Irak, od początku swego istnienia, zgłaszał bowiem pretensje do terytorium Kuwejtu, argumentując, że były to historyczne ziemie Iraku, a wydzielone zostały przez Brytyjczyków, gdy odkryte zostały tam wielkie pokłady ropy naftowej. Wielka Brytania zareagowała szybkim wysłaniem swych wojsk do emiratu i po nie uznaniu przez Ligę Arabską roszczeń Iraku do Kuwejtu, przyjęty on został do Ligi, a Irak musiał pogodzić się ze stanem faktycznym.

Wiosną 1963 r. dokonany został kolejny wojskowy zamach stanu. Generała Kasema zastąpił płk. Abdel Salem Aref, a u władzy znalazł się iracki odłam partii Baas. Aref był wielkim zwolennikiem unii Iraku ze ZRA i wkrótce ogłoszona została nowa Zjednoczona Republika Arabska, jako federacja Egiptu, Syrii i Iraku. Federacja pozostała jednak tylko na papierze, gdyż wszystkie liczne partie, funkcjonujące w tych trzech republikach, sprzeczały i zwalczały się wzajemnie, nie potrafiąc ustalić wspólnej platformy działania.

W czerwcu 1967 r. Izrael dokonał agresji na trzy sąsiednie kraje: Egipt, Jordanię i Syrię, w błyskawicznej 5-dniowej kampanii zajmując znaczne obszary tych państw: egipski Synaj i strefę Gazy, Transjordanię i syryjskie Wzgórza Golan. Podobnie jak wojna z 1956 r., również wojna 1967 r. poprzedzona została szerokim nagłaśnianiem niecnych zamiarów Egiptu, Syrii i Iraku o "utopieniu Żydów w morzu", a następnie przeprowadzona przez armię izraelską, wcześniej doskonale przygotowaną i uzbrojoną, głównie przez USA i Wlk. Brytanię. Irak w tej wojnie nie wziął udziału.

Za czasów monarchii Irak należał do najbiedniejszych i najsłabiej rozwiniętych krajów świata. W 1956 r. w archaicznym rolnictwie pracowało 80 % ludności, przy czym 92 % z nich gospodarowało tylko na 31proc. gruntów ornych. Natomiast główne bogactwa kraju, ropa naftowa, eksploatowana była przez obce monopole. Sytuacja zmieniła się radykalnie po obaleniu monarchii. Już w 1958 r. wprowadzona została w Iraku reforma rolna, a w 1964 r. znacjonalizowana część przemysłu naftowego, banki, towarzystwa ubezpieczeniowe, przedsiębiorstwa przemysłowe i handlowe. Wzrosła zdecydowanie rola państwa w życiu gospodarczym Iraku.

Realizacja tych reform przebiegała z wielkimi oporami i trudnościami. Stały się one powodem kolejnego zamachu stanu w 1968 r., w wyniku którego prezydentem został Ahmad Hassan al-Bakr, a wiceprezydentem Saddam Husajn al-Takriti, wywodzący się z ubogiej chłopskiej rodziny sunnickiej. Ostateczna nacjonalizacja kartelu naftowego IPC dokonana został w 1972 roku. Wzrost wydobycia ropy z 47,5 mln. t w 1960 r. do 168 mln. t w 1979 r., przy równoczesnym wzroście ceny baryłki ropy z 1,72 $ w 1971 r. do 11,7 $ w 1975 r. przyniosły Irakowi olbrzymie dochody. Zostały one przeznaczone głównie na rozbudowę przemysłu, infrastruktury komunikacyjnej, oświatę, ochronę zdrowia, unowocześnienie rolnictwa (budowę systemów nawadniających), szkoły, szpitale i in. W latach 1960-77 stopa analfabetyzmu zmniejszyła się z 85 proc. do 20 proc. ogółu ludności, całkowicie zlikwidowano też bezrobocie.

W tym okresie Irak nawiązał bardzo szeroką współpracę z krajami demokracji ludowej, w tym z Polską. Np. krakowscy architekci opracowali ogólny plan urbanistyczny rozbudowy Bagdadu, a potem przez ponad 20 lat nadzorowali jego realizację. Miastoprojekt-Kraków opracował także dokumentację projektową dla wielu reprezentacyjnych gmachów publicznych w Bagdadzie. Zaś liczne przedsiębiorstwa polskie wybudowały w Iraku "pod klucz" dziesiątki różnych fabryk: przetwórstwa rolniczego, chemicznych, kwasu siarkowego, cementowni, produkcji materiałów budowlanych, lekarstw, obuwia oraz setki kilometrów dróg. W latach 1964-78 w Iraku 8-krotnie wzrost produkt krajowy brutto, a obroty handlowe z zagranicą wzrosły ponad 12-krotnie. Bagdad liczył w 1965 r. 1,7 mln mieszkańców, zaś w 1986 r. już 4,6 mln.

W październiku 1973 r. doszło do czwartej wojny arabsko-izraelskiej w rejonie kanału Sueskiego i na Półwyspie Synaj, który Egipcjanie próbowali odbić. Wojna ta spowodowała wielki światowy kryzys naftowy, ponieważ niektóre kraje arabskie z OPEC wprowadziły embargo na dostawy ropy do Stanów Zjednoczonych i innych państw zachodnich, wspierających Izrael. Jego wynikiem był czterokrotny wzrost cen ropy naftowej. Irak, który nie uczestniczył w embargo, szczególnie na tym skorzystał.

Ale jeszcze większym benificjentem kryzysu naftowego w 1973 r. był Iran, którego dochody ze sprzedaży ropy, wynoszące w 1973 r. 6,8 mld $ wzrosły w 1974 r. do 17,4 mld $. Kraj ten zajmował bowiem czwarte miejsce w świecie pod względem wydobycia ropy naftowej (po USA, ZSRR i Arabii Saudyjskiej). Przemysł naftowy w Iranie został znacjonalizowany już w 1951 r., więc cała ta góra petrodolarów była w gestii państwa irańskiego, konkretnie szacha Mohammeda Rezy Pahlawi. Postawił on na rozwój gospodarczy zacofanego kraju, na budowę nowoczesnego przemysłu, zakup akcji firm zachodnich (m.in. "Mercedesa") oraz na ucywilizowanie szyickiego społeczeństwa na wzór krajów zachodnich. Ambicja szacha było też uczynienie z Iranu potęgi militarnej, w tym celu połowę dochodów naftowych przeznaczał co roku na zakup najnowocześniejszego sprzętu wojskowego w USA, w tym setek samolotów odrzutowych, helikopterów, najnowszych typów okrętów, poduszkowców i in.

Szach Reda Pahlawi przejawiał też ambicje odrodzenia historycznego imperium perskiego. Najbardziej spektakularnym wyrazem tych aspiracji były obchody 2500 rocznicy Imperium Perskiego, które odbyły się, z ogromnym przepychem, za 100 mil.$, w dawnej stolicy imperium, Persepolis. Była to w ogóle największa w święcie impreza tego typu w XX wieku.

Generalnie, szach Iranu utrzymywał dobre stosunki z wszystkimi konserwatywnymi monarchiami naftowymi, był natomiast ideologicznym wrogiem nowych państw republikańskich w regionie. Szczególnie zmienne, przeważnie złe były stosunki Iranu z Irakiem. Główną kością niezgody była rzeka Szatt al-Arab, będąca ujściem rzek Eufrat i Tygrys, nad którą znajdowały się milionowe miasta z olbrzymimi rafineriami: iracka Basra i irański Abadan. Spór dotyczył przebiegu granicy w rozległej delcie rzeki i żeglugi na niej.

Gdy w 1974 r. Kurdowie na północy Iraku wzniecili powstanie niepodległościowe, Iran wsparł je dostawami broni, ochotnikami i bazami na swoim terytorium. Wydawało się, że wojny tej Irak nigdy nie wygra. Skończyła się jednakże w 1975 r., gdy Irak przyjął wszystkie postulaty Iranu dotyczące rzeki Szatt al-Arab, a w zamian Iran wstrzymał pomoc dla powstańców kurdyjskich.

Na potopie petrodolarów, jaki nawiedził Iran, skorzystały wąskie kręgi elit irańskich, lecz społeczeństwo w swej masie nie odczuło z tego tytułu jakiejś poważniejszej poprawy swojej egzystencji. Natomiast zabiegi szacha by ucywilizować swój szyicki naród na wzór i podobieństwo państw zachodnich, napotkały na wielki opór zwłaszcza ajatollachów i ulemów, którym wprowadzane reformy obyczajowe groziły utratą statusu nauczycieli prawa i moralności narodu. By utrzymać w ryzach kontestujące społeczeństwo, Pahlawi zbudował potężną, tajną policję polityczną SAVAK, tłumiącą w zarodku wszelkie bunty.

W latach 1976-80 dochody Iranu z eksportu ropy naftowej utrzymywały się na b. wysokim poziomie ok. 20 mld $, lecz relatywnie szybko malały, wobec dużego wzrostu cen towarów kupowanych w świecie. Z drugiej strony nadmierne inwestycje, dysproporcje w rozwoju różnych dziedzin gospodarki, marnotrawstwo środków, brak kompetentnych kadr administracyjnych i gospodarczych itp. spowodowały ogólne załamanie się gospodarki kraju. Na tym tle doszło w 1978 r. do krwawej rewolucji przeciwko szachowi, jego doradcom i "szatanowi" amerykańskiemu. Więc w styczniu 1979 r. szach Reza Pahlawi, wraz ze swą piękną małżonką Farah i miliardami USD, uciekł do Egiptu, potem Maroka i Stanów Zjednoczonych. A 1 lutego do Iranu wrócił, po 16-letniej emigracji (najpierw w Iraku, potem we Francji), ajatollah Chomeini, który przejął całą władzę w państwie, proklamując Islamską Republikę Iranu.

Po zwycięstwie rewolucji islamskiej, w Iranie bynajmniej nie nastąpiła żadna stabilizacja polityczna, utrwalił się jedynie stan permanentnej anarchii. Trwały nadal walki ze zwolennikami monarchii, strajki, manifestacje, zanik produkcji w nowych zakładach przemysłowych. Chomeini nie zawahał się wszak przed wojskowymi działaniami zagranicznymi, wysyłając korpus ekspedycyjny na pomoc Omanowi w wojnie z Jemenem na południu Półwyspu Arabskiego. Irańczycy zajęli też kilka wysepek w Cieśninie Ormuz, łączącej Zatokę Perską z Oceanem Indyjskim, zapewniając sobie w ten sposób kontrolę nad żeglugą w Zatoce. W 1979 r. Chomeini wsparł okupację ambasady USA w Teheranie przez sfanatyzowanych studentów irańskich, co spowodowało ostry kryzys w stosunkach miedzy obu państwami. Pogłębiła go nieudana próba odbicia zakładników przez amerykańskich komandosów, przerzuconych na ośmiu helikopterach, z których kilka uległo awarii na pustynnym terenie.

Głoszone w Iranie idee odbudowy historycznego imperium perskiego, i uczynienie z tego państwa potęgi militarnej, odbierane były w Iraku jako wielkie nowe zagrożenie ze wschodu, ze strony 3-krotnie większego i ludniejszego kraju. Gdy władzę w Iranie przejęli fundamentaliści szyiccy - odwieczni wrogowie innowierców sunnickich - zagrożenie Iraku wzrosło w dwójnasób. W tej sytuacji w 1979 r. nastąpiła zmiana władz w Iraku, gdzie w lipcu po abdykacji al-Bakra, prezydentem został gen. Saddam Husajn, a głównym organem rządzącym stała się generalska Rada Dowództwa Rewolucji.

W ostatnich latach 70. Irak też zbroił się intensywnie, a w 1980 r. skoncentrował swe wojska na granicy z Iranem, obawiając się uderzenia irańskiego celem wyzwolenia Szyitów irackich, zamieszkujących południe Iraku. Po szeregu incydentach granicznych Husajn zdecydował się sam na atak prewencyjny. W dniu 22 września 1980 r. wypowiedział pakt o nieagresji z Iranem z 1975 r. i podjął ataki powietrzne, głównie na instalacje naftowe w rejonie Abadanu, także na Teheran i Tabriz. Iran odpowiedział zbombardowaniem Bagdadu i instalacji naftowych w Basrze i Kirkuku, po czym Irakijczycy uderzyli na lądzie, zajmując znaczną część przygranicznej prowincji Chuzestanu i region Abadanu.

Celem przerwania zaistniałego konfliktu państwa muzułmańskie powołały bezzwłocznie specjalną komisję pojednawczą, która wraz ONZ podjęła mediacje między walczącymi stronami. Husajn godził się na natychmiastowe wycofanie swoich wojsk z zajętych terenów pod warunkiem wzajemnego porozumienia się w sprawach granicznych Szatt al.-Arab i uznania suwerenności i integralności Iraku przez Iran. Z takim zresztą celem rozpoczął tę ryzykowna i nierówną wojnę. Ajatollah Chomeini odmawiał jednakże jakichkolwiek rokowań przed wcześniejszym, bezwarunkowym wycofaniem sił irackich z okupowanych terenów Iranu, potępieniem agresji irackiej i postawieniem Saddama Husajna przed Trybunałem, jako zbrodniarza wojennego.

Kontynuując wojnę w styczniu 1981 r. Iran podjął kontrofensywę w Chuzestanie przy udziale Strażników Rewolucji, islamskich fundamentalistów szyickich. Posiłkowali się oni oddziałami fanatycznych młodocianych bojowników, atakujących pola minowe własnymi ciałami. Ofensywa ta załamała się jednak szybko przy wielkich stratach obu stron. Wykorzystując wojenne zaangażowanie Iraku, w dniu 7 kwietnia 1981 r. myśliwce bombardujące Izraela zniszczyły budowaną przez firmy francuskie elektrownię atomową w Osirac pod Bagdadem. Atak tłumaczono tym, że reaktor nuklearny elektrowni mógłby ewentualnie produkować pluton, niezbędny do budowy bomb atomowych.

W ciągu lat 1981-82 nastąpiły jeszcze jedna lokalna ofensywa iracka i dwie irańskie. Natomiast w 1982 r. Irakijczycy jednostronnie ogłosili rozejm i wycofali się z Chuzestanu. W odpowiedzi wojska irańskie przekroczyły granicę Iraku, zajmując pas terenów granicznych w rejonie Basry. Wtedy Irak zablokował główny port przeładunkowy ropy na wyspie Charg w Zatoce, zaś w sierpniu Irańczycy w odwecie rozpoczęli nową wielką ofensywę. Rezolucje ONZ, wzywające do zaprzestania walk były cały czas bojkotowane przez Iran, który nie zgadzał się także na żadne inne mediacje organizacji międzynarodowych. Wojna więc trwała i trwała, obie strony krwawiły i wyczerpywały się gospodarczo, niszcząc sobie wzajemnie, zwłaszcza instalacje naftowe, i blokując eksport ropy. Ostatnim akcentem wojny było zajęcie przez oddziały irańskie i kurdyjskie w marcu 1988 r. górzystych terenów przygranicznych w północnym Iraku. W trakcie kontrnatarcia irackie samoloty zbombardowały iperytem miasto Halabija. Zginęło wtedy kilka tysięcy cywilnej ludności kurdyjskiej

Charakterystyczne, że znacznie większy Iran, posiadający z okresu prosperity szacha olbrzymi arsenał supernowoczesnej broni amerykańskiej, nie radził sobie z mniejszym Irakiem, ponosząc zresztą znacznie większe straty w ludziach. Wytłumaczenie tego faktu jest jednakże proste, gdyż w wojnie tej USA stanęły po stronie Iraku, wydatnie wspomagając go dostawami materiałów wojennych, przy równoczesnym wstrzymaniu dostaw do Iranu części zamiennych do sprzedanych mu wcześniej samolotów, okrętów, broni pancernej. USA zakupiły wówczas iracką ropę za kilka mld. $ i udzieliły Irakowi znaczące kredyty na zakup żywności, głównie pszenicy i ryżu, oraz broni i nowoczesnych technologii wojskowych. A nawet wspierały Irak logistycznie, przekazując mu swe dane zwiadu kosmicznego o armii irańskiej. W ogóle prowadzona w latach 1980-88 wojna w Zatoce bardzo odpowiadała interesom Stanów Zjednoczonych. Oto znienawidzone, okrzyknięte wcześniej jako terrorystyczne (oskarżenie zostało przez prezydenta Reagana wycofane w 1982 r.), państwo irackie, budujące u siebie arabski socjalizm państwowy, walczyło z islamskim Iranem, dla którego z kolei USA były największym "szatanem" zła i moralności. Czas pokaże, czy USA nie były przypadkiem inspiratorem tej wojny.

Dopiero 20 sierpnia 1988 r. nastąpiło formalne zakończenie działań wojennych między Irakiem i Iranem i nastąpił rozejm, nadzorowany przez oddziały ONZ. Irak znajdował się w tragicznej sytuacji gospodarczej, dodatkowo był poważnie zadłużony za granicą. Wojna spowodowała przede wszystkim znaczny spadek produkcji i eksportu ropy i w konsekwencji duży deficyt handlowy państwa. Mianowicie wydobycie ropy naftowej, wynoszące w 1980 r. 130 mln t spadło w 1985 r. do 68,8 mln t, ale w 1990 r. wzrosło do 101 mln ton.

Zapewne podczas jakiejś upalnej nocy przyśniło się Saddamowi, że wszystkie problemy swego państwa i narodu, może prosto rozwiązać przez aneksję Kuwejtu. Ma do niego Irak historyczne prawa, a jest to kraj niewielki, zaledwie 17,8 tys. km2, liczy tylko 1,2 mln ludności (+zagraniczni pracownicy), prawie całkowicie arabskiej i w dodatku bez poważniejszych sił zbrojnych. Ma natomiast ten wielki walor, że pod jego powierzchnią jest morze ropy naftowej, której w 1989 r. wypompowano aż 91,2 mln ton, a więc więcej, niż w samym Iraku. Możliwe byłoby więc podwojenie budżetu irackiego z roku na rok.

Husajn mógł liczyć na spontaniczną przychylność ludności Kuwejtu, jawnie wykorzystywaną przez feudalnych szejków, dbających wyłącznie o swoje bogactwa i luksusowe życie. Natomiast podstawowym pytaniem było, jak zachowają się mocarstwa i społeczność światowa. Akurat, prócz Izraela, Wlk. Brytanii i "utemperowanego" Iranu, Irak nie miał żadnych wrogów. Wiadome jednak było, że Wielka Brytania nie wystąpi sama z interwencją, może to zrobić tylko u boku USA. Lecz Stany Zjednoczone wspierały Irak w wojnie z Iranem, ich głównym wrogiem. Toteż Saddam mógł kalkulować, że zagarnięcie Kuwejtu może potraktowane zostanie jako nagroda dla niego za krwawą rozprawę z irańskimi fundamentalistami Chomeiniego.

Na dyplomatyczne zapytanie o stosunek do ewentualnej aneksji Kuwejtu, administracja USA nie wyrażała wyraźnego sprzeciwu. Na 3 ostrzeżenia udzielone Kuwejtowi przez Irak, też nie było żadnej reakcji z za Oceanu Atlantyckiego. Więc 2 sierpnia 1900 r., w ciągu jednego dnia, bez żadnego znaczącego oporu, armia iracka zajęła Kuwejt, a emir uciekł do Arabii Saudyjskiej. I oto na drugi dzień prezydent USA George Bush poinformował, że natychmiast wysyła do Zatoki wojska amerykańskie dla obrony Arabii Saudyjskiej. W dniu 9 września w Helsinkach potępili agresję Iraku obaj prezydenci USA i ZSRR. Od 8 listopada Stany zaczęły przerzucać w rejon Zatoki 100 tys. swych żołnierzy, a 29 listopada Rada Bezpieczeństwa ONZ przedstawiła Irakowi ultimatum o wycofaniu do 15 stycznia 1991 r. wojsk z Kuwejtu, które Husajn na drugi dzień odrzucił.

Inwazja koalicji zgrupowanej wokół USA na Kuwejt nastąpiła 17 stycznia 1991 roku. Znamienne, że dzień wcześniej Irak oskarżony został o zamordowanie przez irackich żołnierzy 312 noworodków z kuwejckich szpitali, czego bezpośrednim świadkiem miała być córka ambasadora Kuwejtu w USA. Przeprowadzone po wojnie śledztwo przez Światową Organizacje Zdrowia wykazało, że historia ta była całkowicie wyssana z palca. Ale to już nie miało wtedy żadnego znaczenia.

Wojnie nadano kryptonim "Pustynna Burza". Rozpoczęła się od kilkutygodniowego bombardowania celów w Iraku, głównie Bagdadu. Ofensywę lądową wojska koalicji rozpoczęły 23 lutego. Wtedy dopiero Husajn wycofał swe wojska z Kuwejtu, który do 28 lutego został zajęty przez aliantów. Przed opuszczeniem emiratu Irakijczycy zdążyli jeszcze podpalić kilkadziesiąt szybów naftowych. Po czym walki przeniosły się na otwarte pustynne obszary płd.-zach. Iraku, gdzie Irakijczycy nie mieli żadnych poważniejszych możliwości obrony, wobec przygniatającej przewagi technicznej Stanów Zjednoczonych, zwłaszcza wobec ich pełnego panowania w powietrzu.

Równocześnie prezydent George Bush wezwał Kurdów na północy, a Szyitów na południu kraju do wystąpienia przeciwko Husajnowi. Faktycznie obie te nacje wznieciły nowe powstania niepodległościowe. Lecz po przełamaniu "pustynnego" oporu, Amerykanie wstrzymali swą ofensywę, zaś Bush ogłosił zakończenie operacji wojskowych, wobec uzyskania celu wojennego. Armia iracka straciła ok. 100 tys zabitych, amerykańska 126.

Wówczas Saddam Husajn przerzucił swe wojska z południa do północnego Iraku i szybko rozprawił się z kurdyjskimi powstańcami, którzy bez pomocy z zewnątrz nie mieli żadnych szans na zwycięstwo. Wielkie masy ludności kurdyjskiej uciekły wtedy do Turcji i Iranu. Zaś opozycja kurdyjska rozpoczęła rozmowy z Saddamem Husajnem i 24 kwietnia doszło do podpisania porozumień o zaprzestaniu walk i utrzymaniu statusu autonomii dla irackiego Kurdystanu. Dłużej, bo aż do 1993 r., trwało stłumienie powstania szyickiego. I w tym przypadku USA nie udzieliły Szyitom żadnej pomocy, obawiając się bardzo wzrostu fundamentalizmu muzułmańskiego w regionie. Walki toczyły się głównie w bagiennych rozlewiskach rzeki Szatt el-Arab, zresztą później w kilka lat osuszonych prawie w połowie.

3 czerwca 1991 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ uchwaliła kolejną rezolucję w sprawie Iraku, w której zażądała zniszczenia broni masowego rażenia oraz utrzymała embargo na sprzedaż ropy i zakupy za granicą broni i żywności. Był to właściwie wyrok śmierci na państwo, które egzystowało głównie dzięki eksportowi swej ropy naftowej, z którego dochód stanowił ponad 90 proc. budżetu. Oczywiście ta rezolucja i wszystkie następne mówiły o rychłym zniesieniu embarga, lecz praktyka tego nie potwierdzała, a sytuacja w Iraku stawała się coraz bardziej dramatyczna. Budżety nie wystarczały nawet na zapewnienie podstawowych potrzeb ludności i normalne funkcjonowanie państwa.

Wreszcie w listopadzie 1993 r. rząd Iraku, licząc na szybkie zniesienie embarga na eksport ropy, zgodził się na długoterminową kontrolę rozbrojenia Iraku, zgodnie z wcześniejszą rezolucją ONZ z 1991 roku. Już w następnym roku przewodniczący komisji Hans Blix stwierdził w swym pokontrolnym raporcie, że nie ma w Iraku żadnych instalacji nuklearnych, a rakiety o zasięgu ponad 150 km, wszelka broń chemiczna i biologiczna zostały zniszczone. Lecz kontrole trwały nadal, a ekipy inspektorów jeździły po całym kraju i penetrowały wszelkie zakłady produkcyjne, magazynowe i inne obiekty publiczne. Gdy komisja zażądała dostępu do tzw. pałaców Saddama, nie uzyskała początkowo na to zgody. Po dłuższych targach upokorzony Husajn zgodził się jednakże na te kontrole, ciągle licząc na zniesienie embarga. Lecz wszelkie wnioski w tej sprawie były wetowane w głosowaniach w ONZ przez Stany Zjednoczone. Dopiero po latach ONZ wyraziła wreszcie zgodę na niewielką sprzedaż ropy, z obowiązkiem przeznaczania przychodu wyłącznie na zakup żywności.

Następstwa embarga były dla Iraku tragiczne: upadek gospodarki, zubożenie i niedożywienie ludności, niewystarczająca opieka medyczna i wysoka śmiertelność, zwłaszcza dzieci do 5 lat. Ocenia się, że przeszło 11-letnie blokowanie eksportu ropy spowodowało w tym kraju śmierć z niedożywienia i głodu ok. miliona mieszkańców. Ale też, jeśli w 1990 r. produkcja ropy naftowej wynosiła w Iraku 101 mln t., to w 1991 spadła do 13,9 mln t, a w następnych latach wydobywano jej nie wiele więcej.

W dniu 11 września 2001 r. nastąpił słynny atak terrorystyczny na dwa największe wieżowce WTC (centra handlowo-bankowe) w Nowym Jorku i Pentagon w Waszyngtonie. Już po dwu dniach FBI sporządziło dokładną listę 19 porywaczy, wraz z ich zdjęciami. Wszyscy byli Arabami, pochodzącymi z Arabii Saudyjskiej i Pakistanu. Ale ta lista, utajnienie wielu dokumentów np. zapisów czarnych skrzynek, sposób prowadzenie śledztwa, od początku budziły wiele wątpliwości. Otóż żaden z domniemanych porywaczy nie znajdował się na liście pasażerów porwanych samolotów; porywaczy określono "ekstremistami religijnymi", ale w przeddzień zamachu odwiedzali oni bary, bawiąc się i pijąc alkohol; ogłoszono, że zamach był dziełem organizacji fundamentalistów islamskich Al.-Kaida, ale nie dostarczono ku temu żadnych poważniejszych dowodów itd. Tak więc zapewne na rzetelne i pełne wyjaśnienie okoliczności zamachu w NY będziemy musieli jeszcze poczekać 50 czy 100 lat.

Głównym odpowiedzialnym za zamach uznany został przewodniczący Al-Kaidy, Osama bin Laden, przebywający w Afganistanie. Ten bogaty Saudyjczyk współpracował w latach 80. z amerykańską CIA, od której otrzymywał najnowszy sprzęt wojskowy i miliardy dolarów na organizację oddziałów mudżahedinów afgańskich, sposobionych do wojny z Rosjanami w Afganistanie, a szkolonych w obozach, utworzonych przez Amerykanów w Pakistanie.

USA postanowiły zniszczyć terrorystyczną Al-Kaidę, zmontowały koalicję wojenną i w listopadzie 2001 r. uderzyły na Afganistan. Przy wydatnym współdziałaniu z opozycyjnymi zgrupowaniami afgańskimi, po kilkumiesięcznych walkach Talibowie, panujący nad większością kraju, zostali rozbici, a bazy Al-Kaidy zniszczone, choć sam Bin Laden zdołał uciec prawdopodobnie do Pakistanu.

Po czym prezydent USA, George Bush junior, ogłosił swą decyzję kontynuacji i zaostrzenia wojny USA z globalnym terroryzmem. Jako pierwsze cele wskazał Irak, Iran i Koreę Północną, które to państwa nazwał osią zła. Poważnie zwiększone zostały w budżecie wydatki na cele obronne, a poczynając od połowy 2002 r. zainicjowana została przez Stany Zjednoczone wielka kampania propagandowa przeciwko Irakowi, szczególnie przeciwko prezydentowi Saddamowi Husajnowi. Jako główne oskarżenia przytaczano, że Saddam zagraża światu, dysponuje broniami masowego rażenia, że napadł w 1990 r. na Kuwejt, a wcześniej na Iran itd. Stany Zjednoczone rozszerzyły też znacznie, trwające od czasu "pustynnej burzy", bombardowania wojskowych celów w Iraku. Były nimi głównie stanowiska rakietowej obrony przeciwlotniczej, urządzenia radarowe, lotniska wojskowe, środki łączności i tp.

We wrześniu prezydent Bush przedstawił nową amerykańską doktrynę wojenną, w której zapowiedział obronę pozycji Stanów Zjednoczonych w świecie poprzez stosowanie "ataków wyprzedzających". Zamiast obowiązującej w okresie zimnej wojny polityki odstraszania, Amerykanie mają z wyprzedzeniem atakować grupy zbrojne i kraje, które im zagrożą. Celem takich działań ma być nie tylko obrona mieszkańców Stanów Zjednoczonych, ale również utrzymanie amerykańskiej dominacji w świecie. Bush ogłosił również, że choć Amerykanie będą się starać o uzyskanie międzynarodowego poparcia dla swoich działań, to w razie konieczności, korzystając z prawa do samoobrony, nie zawahają się działać samodzielnie. Samoobrona zdefiniowana jest w "doktrynie Busha" nie tylko jako odpowiedź na atak, ale również jako możliwość uderzenia w przeciwnika, zanim osiągnie on zdolność do zaatakowania Stanów.

Realizując konsekwentnie tę nową doktrynę wojenną, USA zmontowały niewielką koalicję przychylnych im państw i 20 marca 2003 r., mimo sprzeciwu ONZ, rozpoczęły wojnę na lądzie i w powietrzu przeciwko Irakowi.
Niemiecki pisarz, noblista Guenter Grass określił tę wojnę jako bezprawie, gdy jedyne supermocarstwo, dysponując władzą i siłą, kupuje i nagradza chętnych do wojny, a ignoruje lub karze odmawiających udziału w wojnie. Stwierdził, że atak na Irak jest wyrazem moralnego upadku USA, którego skutkiem będzie tylko dalszy wzrost terroryzmu i kolejna spirala przemocy oraz upadek demokratycznych wartości. Oraz, że w ostatecznym rachunku USA i jej prezydent Bush, prowadząc wojnę niezgodną z prawem i ignorując Narody Zjednoczone, szkodzą przede wszystkim swemu krajowi.

Amerykanie, dysponując absolutną przewagą w powietrzu, rozpoczęli działania wojenne od zmasowanych ataków bombowych i rakiet samosterujących na wybrane cele wojskowe, infrastrukturę łączności kraju oraz obiekty administracji centralnej w Bagdadzie. Równocześnie pancerne kolumny wojsk amerykańskich dokonały kilkusetkilometrowego rajdu przez pustynne terytoria zachodniego Iraku, po czym rozpoczęły okrążanie i bitwy o miasta nad Eufratem. Po sforsowaniu niezniszczonych mostów na Eufracie, główne jednostki pancerne skierowane zostały na Bagdad. Wszelkie poważniejsze działania wojenne ustały już po trzech tygodniach od rozpoczęcia wojny, po poddaniu przez Irakijczyków, praktycznie bez oporu, 4,5 milionowej stolicy Bagdadu. Nastąpiło to na skutek śmierci Saddama Husajna i części generalicji Rady Dowództwa Rewolucji, w wyniku bombardowania lotniczego. Wojna rozpoczęta została bez dyplomatycznego wypowiedzenia, a zakończona jednostronnym oświadczeniem prezydenta USA, George'a Busha w dniu 1 maja 2003 roku.

01.05.2003 r.